Monday, April 18, 2011

I Nek Muhna Mah Pibawl in Zahtak Ni

Mihing i tuam dung zui in i sep ut i bawl ut leng ana tuam a, i nekzonna leng a tuam chiat hi. Mel leh puam kibang lou ngen i hih ziak mah in Siamtu in leng ei sep theih ding, nek muhna ding lampi tuam chiat hon na bawlsak hi. Ei mohpuakna bel i nek muh theihna dia i sep khak penpen kuhkal, gin-om leh zahtak tak a i sep ding himai hi.

Nekmuhna mah pibawl a zahtak ding pen mikang ten le ana pi ngaihsut mahmah ua, “Work is Worship”, ana chi hial uh hi. I sepna lian hia neu, private hia government, kiloh tawm i hi hia chihte a poimoh pen kasa zozen kei a, en i sep khak penpen zahtak a, sep trantran mai pen poimoh kasa zaw hi. Ei lam ah sepna I chihte kha government nasem te kha sepna nei kichi deuh mai hi in ka thei. Private a sem leh mimal kiloh tawm te lawi kha sepna nei, nasem dan a kisim lou phial toh ki bang kasa. Government nasep na hoih mah ei, detdou pen, sem gina in gina kei leng sepna muang chih ngaihdan a tamzo in kinei hileh kilawm kasa. Huai dan ana hivek tatak mah ai diam?

Kei theihna tan ah govt. a na sem te le Manipur a ten nuamsa pen uh hin ka thei. Sepna mun a omlou toh, a om sunsun te le singpi peuh dawn dawn khemkhem, file phen di bang hak sak a sa mai, Manipur a file te gik diak hiam chi ing. File khat phen a process nang a singpi man di tah cheuh ngai hitel. Office kai dia kuan a, suai va kai cheuh a kik nawn vengveng theihna kha Manipur mah ana hita get zel ei. Correspondence a teacher sep theihna le Manipur mah. Sem hetlou a loh lak ek-ek theihna le Manipur mah hazel. Manipur a sem tengteng huchi ka chihna hipah lou ahi. Gin-om tak a sem kenken, chitak mahmah khenkhat bel om mah tham. Mahleh a tangpi a et in bel dudak tak a sem tam hetlou ding hi chi leng kikhial lawmlawm lou maithei hi.

A tung a i gen, govt. na sepna ah huchih theih ahi chih kha i khankhiak pih, i mit a i muh, i na chiin touh det ana himawk hi. Hundang in bel i gam ah laisiam i tamkei, sepna om sunsun te leng talpak te khong in ofis teng hon luah ua, i gam utlou uh hiam? Hon awlmoh lou uh hiam himai thei hi. Tuhun in bel ofis te ah leng ei singtang mite mah kitu ta, a sap lian leng eimah hita, i sep ding pen sem utlou lai tel ding i dua’m? Ei’na kuhkal tak, gin omtak leh i nek muhna zahtak tak a i sep ziak a ei chauh hampha hilou a, midang tampi panpih kha, a nna uh sepsak kha ka hi chih lam i ngaihtuah ngei di ua aw? Sum-le-pai, tha-le-zung a kipanpih chauh kipanpihna ana hi lou hial ahi. Sepna neite’n i sepna a i sep ding pen a hi bangbang a i va sepkhiak chia mitampi nna a pai di bang a paithei pan phet ana hi ahi chih kha i mangngilh louh ding uh ahi.

Government nasem te I gentak ah, mundang a govt nasem ten nak sep petmah uh hi ve aw. Lawmte khat bang a suty ni uh chia le a ofis te un sam in chin, va kai thouthou sek ahi. Lawm dangte Parliament a sem ka theihte bang nitak dak 8 a ofis a a om lai hun uh om mawk ahi. Nna haulua chi kiginni nangawn khawl manlou a sempawl bangle om tham uh. Eigam a govt nasem i chihte toh kikhai mo? Enle nidang a govt nasem tengteng ei gam a i muhmuh te dan di ana kisa a khanglang ve. Maimah in.

Mi’n I nasep ah hon zahtak hen I chihleh en leng I nna pen I zahtak masak poimoh ahi. Sepna mun ah le om lou, I sep peuh kizumpih chih dan te kha, kuamah zahtak kai ngeilou ding hi. Nasepna, nek muhna pen a lian a neu om kei, nek muhna dia I sep a hih peuhleh chihtakna, gin-omna leh zahtakna lianpi toh I sep ding uh poimoh sa ing. Niteng kilawh tawm bang le thupi lua, neu muh nang omlou hi. Niteng a kilawh tawmte ziak a a sum nei deuh ten amau nasep di semkha lou a, thalak gaihgaih ding mu. Huaimah bang a sum neite ziak a niteng kilawh na di om chia kizahtak tuah ding a thupi hi. Samtan khong, khedap bawl khong, puansawp khong, a neu omlou hi. Huaite khong sem chia mi neu muh te eikha a huai dan a nasem te poimoh pen te kha!

Eilam a poi mahmah khat bel mi’ nasep peuh zumpih, ei mahmah in I nasep zumpih, sep utlouh, zumhuai I sak khong om chihdan lungsim kinei lai mawk hi. Hiai ngaihtuahna lungsim I khek uh hun mahmah ta hi. Nidang in ka Pu te’n tuilou a nei ua, ann heksak ngai hi.Huai ann hek di cycle a kava tawl chiang in kenbel poi sa keng, mi khenkhat in hon na zumpih mawk, lampi bang ah le hon houpih utlou chih dan om mawk hi. Hiai tak a hi a poi kha! Nidang in cycle khong in ka pawt sek a, khenkhat in zum huai ana sa mahmah nawn taget uh! Ken bel cycle nangawn le neizou hetlou om di hi a chi’n poi kasa het kei taget hi. A cycle lou enle neizou le I deih tawk aka. I dinmun, I tunzohna chiangchiang ah ei-le-ei bek kizumpih louh ding ahi.

Mi’ nasep zahtak sak ding, enle I nasep zahtak ding, I zahtak louh a, zumhuai I sak peuh sep mawkmawk louh ding chih ka ngaihdan ahi. I sep utlouh di pi bang le sum tampi a lei mawk louh ding, I va lei hial a lehlah sep sam ding, huai kha nasep zahtakna ahi. I nekmuhna dia sepna khat neih ngai, I gam a chiin dan hoih louh ziak a lei ek ngai. A leizou ten leimah ni, a lampi dang omlou meuh chu! Ahi a, kon chi teitei di, nekmuhna di chia sum tampi a kaam I lei ngam ngal leh sem ngam ni. I gentak mah bang in ei’ na en gin-om tak a i sepziak a mi bangzah hiam panpih kha I hi chih thei thak ni. Midang awlmoh thu khong gen gen, mahni tak ngial in le I nasep sem utlou, I sepna mun a om lou bilbel chih dan khong I hih lai zaw kuamah awlmoh lou hi di hi hang. I gam ah I nasep leh I nek muhna chiat pibawl in zahtak hile hang tua I dinmun nilnial ah I om kei dia, hiai sang in bang lam hiam khat ah i khangtou zaw peuhmah ding chih kha ka gingta tinten ve.

Saturday, April 9, 2011

Ka Diary Zong ka Shillong-II

Part I ah thu tak leh Shillong ka tun tung a college admission zon dan te ka gelh khin tham ta. Kum 5 bang pai liamsa nung ah hunlui ngaihna leh Shillong mun mahmah ngaihna in hon paisan thei mahmah kei. Lungsim mitkha in sing hing dipdip te leh hawktui siang kelkel luang khe a pal ek-ek lai khong a mu gige. Kongte Zadoh mahmah leng lungsim a mang theilou khat ahi. Bahte allu-muri huai le fire brigade ground kiang a leh PB a Lady Keane lutna bul lak a lim sese kisa a, huai khong mahle tutan i mangngilh theihlouh khat hi den lai mawk hi. Part II ah bel thuchin-thutang hel khak khak hel mai sawm ka hi.

1st year ka sim kum in khatvei Tangnuam teng in ann nek khop ding sawm ung. Nek khopnang, a mun leh a sum, a gan bangkim fel sak ding in ka Zawlpa Lambawi (Zangkholam) sawl ung. Ka zawlpa a hihleh a vanglai taktak a ball pek kha ten a diak a Bungmual lak te’n “My Is” chi a a theih mai uh ahi. Fel mahmah mai, sum a na zong, ui khat ana lei, K-line a sepaih quarter khat ah ann huan di mi ana sawl in ana buai zen uh hi. Kou bel nitaklam a nek hun dek in a mun ka zuan zou pan uh hi. Ann ne di kisa, man sim ta chih leh ka Zawlpa’ lawmpa khat ki inntek sak tak a hong dianglut. Hong phe vengvung, ka zawlpa’n ana iplah a hi peuhmah dia, a lawmpa kiah “nang Tangnuamte ann nekkhopna ah na bang hon zong?” ana chihleh khatpa pawt vengveng. Ka lungsim nuamlou, inn kong ah kava et leh lawmpa taxi sung ah ana kap niainuai mai. Ka va houpih leh ka nek khopna di uh sum ka zawlpa’n ama a ana lakzual, kou kimuhkhawm chia kithoh khawm a dit di chia ana kiba uh ana hi. Huai ziak tak a amah leng ki innteksak tak a hon dianglut, ka zawlpa’n ana chih guap leh khatsia ana himaimah. Kava kikhem nilouh ua, a tawp in lungkim tak in a zu mehdi uisa bangzah hiam toh ka kha khe thou khongkhong uh hi. Kou ann nekhin ka pai zoh un lawmte, amau bel Tangnuamte hilou in ka sulnung uh valap ahi di ua, sa kou gaihlouh teng ne in, Tere Naam film than lai hiven, huai la play in zankhovak in huai inn ah va lam uh chih thu khonung zak ing.

Rayburn ah cl-xii simlai khong a kipau tawm lua chu a hipeuhmah dia, khatvei lawmte Maman te’n ah kava pawt leh classmate te Lulun (Chingngaihlun) ana om. Keile chiamnuih peuh gen a chiak a kava chiak leh Lulun in ka paidek kuan a hon sam keuh. “Lam” hon chi, ken le, “Bang a Lun” ka chih leh aman, “nidang a le hichi himhim mah na hi hia”? hon chi keuh. Pautam chu honna sa lua dan ana hi.

Lawmpa Lialian(Tualkhanlian) toh Lalneu(Ginthianlal) lah tawlkhat Arunachal te khat toh inn hon luah khawm laizang uh. A lawmpa un zingkar khat ann a huan leh kangsak gawp, kang petmah, vom gawp himaithei. Ann a nek tak ua Lialian in lungkham huai salua, a lawmpa uh ki’ah, “Aisa khana khayega to zindagi kharab ho jayaga” chi keuh. Lialian te inn kiangpa bah te khat lah a min ‘Mayborn’ higeet. Lamdangsa sim. Bangchi dan a na min Mayborn hi eita I chihleh aman le “I was born in the month of May, so my parents named me Mayborn chi keuh zel.

Khatvei exam zou inn pai. Inn le tungman lou ka inn khangpa Joseph Naulak in hon na sam. Ka va daklut zual leh lawmpa’n a innsung ah zohmeng khat va lut, ana man in, ana khailum geih. A vun hawksa a kuang sung ah ana koih beibai. Inn ah va kikheng zual in mengsa huan a buai a buai chu hizel mai. Nitak khat lah Joseph heu a ui mat di zong in sai-ip toh Iron bar toh kholak dung teng ah va kizui ung. Vangsiat huai, a ui te a dia vangphat huai chih ding in huai zan ui tuak kha kei ung.

Ui goh gen tak law-law leh lawmpa Kolson te lawi in Ui bangzah a goukhe man di ua aw ka chi mahmah ve. A inn neipa uh Bahte khat thu a thuzoh un, a neknek uh nekpih uh. Thuzoh tak uh a hi dia kumkhat bang a inn neipa uh Lamka ah Chrismas zang dia hon tohpih zou hial uh. Lawmte khat lah U Kam (Kamlian) in a thei dia, Mawpat a ui gou dia kuan. BSF te camp kiang hiven, ui khat hon pai, aman le ngim vengveng a a khet ek leh khenfuh lou, a ui ham vengveng a taikhia. A sak a sepaih duty pa’n, “kyun kuta mara hai?” a cihleh lawmpa’n, “mara hai” chih toh a siik chiang liangpuak in paikhiat san thuah, sepaih pan le gen di theituanlou a paikhe maimah.

Lawmpa Ui khenpa mah leh a innkong ua’h tui kaisek hiven, khatvei tuikai ma a a bel va koih hive aw. A nung sawt lou a ava etleh tui ana kai, ama nung a beel koih mizo te khat in tui ana dawh. Amah le va pai vengveng in huai Mizo nu kiah mizo pau chihdan deuh a, “Ze ti lai ah ka beel ka dah masak a lawm” va chi zeih.

Lawmpa Jeremya Tunglut aka Obamaladen BYF kikhop a necktie ok zetzat kawm a a hang phan-phan dan toh khutdoh te sumdawhna kuang ava palbuak chitchiat zaw gelh sese dahni. Huai dan mah in lawmpa Zoson toh a vengpa khat ki chiamnuih khial a a kisukpuak buk uh le gelh sese ka sawm kei mai .

Kumkhat innlam pai di Happy Valley ah ticket va lakhin ka kiik lam in Maman te inn ah ka bangsuk malam hi. Amahbel anau Suanching toh om hiven, kenle innlam pai dek nailou di? Ticket va book ta leng la chi’n ka va chiamnuih hi. Amaule paipih di ana zon laitak uh ahi, keilah ticket lakhin. Chikchiah va book di hon chi uh, kenle ka paizohni zingchiang Lamka ka tunni di a va book di dan a gen. Hon muang petmah uh hi di hiven, midang in ana zot chiang ua kou tonpih di neita ana chihsan lalat uh. Kei pai hiau. Lamka tungta, Maman in hon phone, bangchi tuni ticket book di non kuan kei maimah a hon chi. Kenle tuni manlouhna phut nei ing a zingchiah kon kuan di chisuk nawn. A zingchia kuanlouh tak a nitak a hon phone nawn. Va khemkhem ngaihna lah om nawn lou, kei Lamka tungta. Zan a tung ka hi chihleh zaw a kipak kei hial uh aka.

IInd Year ka sim kum in ka innluah pihpa khat in hon graduate san hi. A result uh a suah nung nitak teng in hon thuhilh a, sum tampipi seng a hiai a lehkha sim na hi uh chih thei gige unla, SIMPLE khong a pass nemnum hon ching het kei un. Kei bang in 1st Class in non zou ding uh. Ei inn luahkhawm teng lak a Graduate masapen ka hi a, ken ama 1st Class in kapan a, ka nung hon zui un hon chi deuh gige hi. A khonung a a lawmte khat kia ka kan leh lawmpa SIMPLE PASS ana hi maimah! A hang sanna, hon chou ngamna thupi kasa. Lawmpa Zoson in ka migen pa tunitan in 1st Division pa a chiden lai hi’n ka thei 

Final year sim kum, ki senior sak sim toh Hons. class loute ka bang pahpah hi. Hihdi poimoh om lah hituan lou. Khonung ngaihtuah chia hai huai lotel ana hi. Huchia honours class lou peuhmah ka bang na lam in a note le bangmah ka nei kei hi. Neilou ka hihlam theipah leng a dan om di, theipah lou. Exam hong hun, Sociology Monday a exam di, kiginni nitak a sim di ka chihleh sim di neilou ana ki hi reng mai. A lungkham huai thou ei. Ngaihtuah vengveng leh lawmnu Momoi (Vunglianmawi Samte) kha Sociology(Hons)a hihlam thei khia. Amah Lady Keane Hostel a om. Phone pah tet-tet mai. Note neilouh bang kigen pah ngam lou. Aman bangbang gingta deuh, bangbang ki prepare deuh hiam chihte dawp kual vel. A gen khit tak a tua na gen, na gin tak tengteng a note kha zingchiang ann nekma in hon petou ou ka chihleh a heh ei. Amah Hostel a om, Monday exam nei chu Sunday pass mulou di hon chi ta. Na lawmte Chiching(Mangkhanching) toh gouching hon sawl in. Ann nekma ngeingei a non piaksak kei leh Lady keane tengteng hon dawmlou di ka hi ka chih phokphok leh, Sunday zing thohma a Chiching toh Gouching hon tungtou pah chenchen uh. Sunday ahih chia dawr kihong lou, xerox nang omlou. Pen toh paper pia, amau note hon petou tegel le ki copy pihsak, gelh chenchen, dak 11 lak a zou. Huai teng sim a ki pass himaimah. Lawmte thuakzohna, thumanna te kha thupi kasa law mahmah lai tutan in. Hon ngaihsak hetkei le uh le ka heh theihmawk louh hi a chih khong ngaihtuah chia lawm hoih neih mahmah manpha sak tuntun in a om.

Shillong pawtsan dek peetmah hita. Lawmpa Davis toh sawtpi theih di zingchiang in Shilloung lu-leh-taw phak zohna chiang chiang khe in i pawt dia, i golh zen lehleng poilou hial. Nidang chia i ngaih mahmah di’n nikhat hun i zang di kichi zen sam. Huchia a tawpna d ahih leh Camera hoih deuh deih huai di chi, kon ki kup uh chia Lawmnu Momoi tungmah tuzel. Phone nawn, zingchia pawt dek ka hi uh, na camera kon manoh suk di ua, PB ah kimu ni chi. A zingchiang a lawmnu i phone chia ki phone khe zou ta lou, kou le pawt thouthou. Polo lam peuh. Golf Course, Wards Lake chihte khe a pai ngatngat a suun nitum hun zang. Nitak a Momoi phone nawn. Chihleh amah baih deuh a camera pe dia hon kuan tou, kinlua a phone tawi khalou ana hi. Huai lampi a kipelh kha chidan ana hi. Heh petmah a hehsan nawn. Hon petou in ka chi kei, kon tawnsuk di ka chi. Na bang kifelsakna na hiam? Peuh ka chih khum zialzial a set voi.

Lawmte’n le khel chu honsa petmah uh ahi dia tunitan ka kimuh uh chiang un ka khel dan, ka heh hat dan leh ka lungtom dan a gen mang moh hial uh hi. Nikum a lawmnu Gouching Delhi a sawtlou hong om inle ka kimu zual ua, huai a hon gen, “Lam tunitan a ka lauh penpen nang kon hehsak khak di ahi”, hon chi lai tel. Kenle Gou, kikhek lotel ta ka hi. Nidang dan a hai sim lai leng le ngaihtuah thei zodeuh ta ka hi ka chih leh a nui ek-ek aka.

Hiai article a khen a din simtaak lou, personal lua ahimai thei. Mihing in i damsung a hunlui mah kingai tou nilouh ding, a nopdan a hun a i theihlouh te le kithei tou panpan ding hita e chih hon phawksak mahmah ziak leh, mihing i sih chiang chauh a kikhen hilou a, i damlai a pat leng kikhen tou pah charchar mai, khualzinna gam taktak ana hi lotel chih te ka phawksuah thakthak ziak a kon luikhiat ahi. Hunlui te kimuh khak ni a gen a ‘Those were the Days’ chih touh nilouh pen i maban hon hizo mawk ana hi lotel chih le ka musuah thakthak hi.

A tawpna pen ah kuahiam selphou utna ziak a min khong ka quote a hikei chih a min ka gelh khak lawmte’n hon theihsak le uh chih ka ngetna ahi.

Khublei Shibun!!

Saturday, April 2, 2011

Singnou Suan Kipan Thakni

Gam nuam leh gam etlawm, huihkhisiang hiauhiau leh dawn ding tuisik siang vot kelkel luanna gam a ngailou om diam chi ing. Ahi, gam etlawmte tul din kisa ta, huihkhisiang te leng nidang bang nawn kei, tuisik siang kelkel luang muh ding vang mahmah ta. Hun khat lai a laphuak tute’n Zo tuisiang a na chih uh kang di’n a kisa ta. Mi’n gamnuam loupi gamnuam a suah ua, mun kilawm loupi ah khopi kilawm tak a bawl lai un, i gam, i pianna leh i tenna vangkhua te bel tul lam nawt hiaihiai mawk hi.

Khopi khong a om ten a thei tham di uh, i gam leh mi’ gam kibat louhna. Mundang ah zing na thoh chiang in taksa gik miaimuai in na thou khia a. bangchi bang in tawldam le chin leng na taksa a gik. Aziakbel, a huihkhua himhim siang lou lua, I huih diik le gik ahih ziak hideuh din ka ging ta. I gam, Lamka tan chiang ah zing i thoh chiang in kizang mahmah ve aw. I gam khong ah om a, taksa gik miaimuai khong a i om leh bel damlouhna khat kinei hi din gingta ing. Zan ihmu sawt in tom ta le, zing thoh a nuam a, a huih a zang a, kihalhpah mai hi’n ka thei. Himahleh huai hamphatna nei gige ding i hihiam? A gam a teng mite’ khut ah kinga lian mahmah hi’n ka thei.

Sing leh loute i kep a, i khopi te ah singnou suan chihte i pibawl nawn zok keileh mi’ gam i gen huih gik, huihkhua siang lou chihte leng ei maban hipah ta ding hi. I khangtou a. i khang zel lai ding. Neih leh lam ah i khan kawmkawm in i kiim i paam kepna lam ah leng i khantouh ding uh poimoh ding hi. I gam ah singnou suan nakpi tak a pat thak tuak sa ing. Tenna veng chiat ah innkuan khat in mahni inn kiang chiat ah Singnou khat chiat suan hita le hang, tuban kum bangzah hiam chiang in a phat tuamna kithei ding hi.

Tulai in Job Card i chi a vengteng in na i sem sauhsauh hi. Veng khenkhat ah bel sep ding tam mahmah lai maithei. Himahleh veng khenkhat ah bel sep ding om nawn mahmah lou, nasem a kuan chih theihna peuh dia dakkal 1 khong lamnawl va thai maimai a kikhen diamdiam pawl leng om tham hi. Huchibang a sep ding om nawn khollou veng te’n Singnou suan lam pibawl thei leng bang a chi dia? A function diam? Vengsung makai te’n a singnou di ngaihtuah lam ah pan hon la uh henla, i jobcard sum te mah in singnou lei a poimoh leh lei mai le, singnou leina sese lou dia le cut tuamtuam omsak gige thou hive hang poi lawmlawm ding hiam chi ing. Tuhun in a phattuamna ding theipah lou i hi maithei. Denchiang in hihkhial hetlou ihi chih i theih hun om ding in ka gingta

Sing leh lou ten khohun bangtan a thupo kha hiam chih lam a hihleh gen tam ngai hetlou a i theih chiat uh gingta ing. Lamka khopi kim chiatchiat ah leng nipi hun in a vot tuamna, a huih vot diakna mun om sese ve aw. Huai dan a huih vot tuam, a khohun uh nuam tuam i chihte bang dang ziak hilou in, sing leh loute ziak mah ana hizel veh. Mun kilawm, mun nuam, huihsiang diik ding tamna i lunggulh hiam? Ei a gam a teng mite’ khut ah kinga mahmah hi. Gamnuam lai gamnuam hetlou a suah thei a, huchimah bang in, gam nuamloupi le gamnuam a suah theih hi. A sung a teng mi te’n i gam it a i kep nakleh ei gam bang diakdiak chu a nuamsa hi a, va sep luat ding leng tamlou ding hi.

Kum bangzah hiam paita in Lamka ngei ah bang department nuai chet a kisem hiam ka thei kei, singnou a kisuan lotham. Singnou suan mai hilou in, singnoute umna hoihtak leng teklei in a bawl uh hi. Huai singnoute hoihtak a khang hileh Tedim Road tou lampi i pai chiang in singlim nuai ngen ah kipai ding in ging ta ing. Himahleh a mipite leng khel deuh i di ua’m ka chi. Singnou kisuan, a umna hoihtak kibawl, ei a dia dong kha leng hilou, suse chitchiat sese hi hang. A umna teklei te enlah i hi hia? A khel himhim i hi hia? Ka thei zou kei.

Lamka mite ihihleh zudawn/zukham siam lou diakte i hi zomah a, i zudawn/zukham siamlouh i singnou suan te un thuak kha le himai thei hi. Mi’ gam ah le zu om, om chih tham phetlouh in, Lamka khong toh kibang lou, dawr ah kizuak zihziah mai. A utut in lei himai. Ut zahzah dawn theih. Lamka ah bel Zuzuakna chia a langtang a signboard kitaak omlam ka thei kei. Banghiam zuak kawm chu hivek tangpi mai. Zu zuak omlouhna mah bang. A duhte a dia bel koimun peuh ah om zel. I guuk zuak a, i guuk dawn ziak mah le hiam ah, i kham uh leng huaisia deuh sese mai hileh kilawm hi. Zukham taphot in lampi ah suih ding, pek ding, vuak ding kizong mah bang. A huchi loute leng inn sung khong ah phunphun, innkuante phinphin se hihang. Huchia zukham a lampi i paikawm a suih ding, peek ding i zonna lam a i singnou kum bangzah hiam paita a kisuante muih mang gai, a umna teng chim gai a hi diam? Bangtan hiam a dik ding in ka ging ta.

Lehlam tak ah i gam a nna hoih kisem lou hilou, kisem mahmah, bang a chia kuitung zou mahmah lou ei de aw chihlam bangleng ngaihtuah huaipi suak hi. Huchia i sepna lamte a kuitun /tangtun louhna hidia ka gintak khat chu awareness i kineihsak masak louh ziak le hi di’n ka gingta. Nna khat peuhpeuh i sep sawm chiang in mipi’ kithuahpihna lou a sem thei hetlou, lohching hetlou ding ihi chih pen theih di’n hoih kha ding hi. Bang department hitaleh i khopi a dia nna hoih sem dia kisa in, a nna tak a sepma ua, huai kisem hileh bangchi ding? Bangtan a maban a dia hoih ding chihte campaign ek phot ngai hi’n ka thei. Mipite lak a a poimoh dan i tangkou a, a poimoh dan thei chiat kawm a i sep chiang in, singnou suan in bang sem hita leng i tupna i tun keileh leng i naih mahmah dia. I lohsap leh leng eichauh in poi salou in mipi’n leng poi honsak pih ding uh hi.

Mipi theihsiam sak chih pen eilak a i chiin hetlouh uh a poimoh mahmah khat ahi. Incident khat gen zual le. Nidang in ka omna veng ua’h lampi suklet ding chih V/A ten sawm uh hi. Lampi lian nei ding, tuban kum tampi khit chia le zat theih ding chih pen a se hetlou leh a dah huai hetlou ahi. A implement dan lampang siamlouh ziak hiam tamtak in kiza thadah hi. Kei mahmah in leng zathadah in kana kiseel pih gawp hi a ziakbel mi’gam keek uh himawk ven. A khonung a a thu omdan kiseel chia hon gen ua leh lah phal huai thamtham thu ana hi zel hi. Ka gen ut tak bel huchia development nna khat peuh i sep sawm chiang in leng a poimoh dan kizasak masa hi le’ng buaina tampi tuaklou a paithei ding ka chihna ahi. Huchi hilou, hoih ahi, thunei ka hi chih man a mi’ dai bawlsa khong va vatsiat sak pen hoih deihna hi zenpi, ki simmohna a batna chiang om thei mawk hi. Hiai in kitheihsiam masak sak a poimoh dan taklang kha mahmah hi’n ka thei.

I thupi Singnou suang ding gen nawn le. Poimoh ahi chih man a a poimoh dan, maban a a phattuam ding dan kitheisak/ kihilh hetlou a, ei sep sep a i sep ding leh bel, denlam a i gen tak kum bangzah hiam paita a leng kisuan a. kuitung lou mah i bang thouthou ding. Huai ziak a mipite lak ah tangkou a, a poimoh dan i theihsak chiang in bel sing leh loute it in i kem dia, gamnuam leh gam etlawm, sing leh lou hin dipdipna, huihkhisiang tak leh tuisiang vot kelkel te toh i gam kilawi lou ding hi.

Monday, March 28, 2011

ZODAWN SIAMSINNA

I kipatna Zodawn ahi. Tua Lamka leh a kimvel a teng, ki khopi tengsak sim phanphante leng i kipatna Zodawn mah ahi. Ei Lamka ah piang hita mawk lengle ipu-ipate Zodawn mah a pan hon peem ahi ua, Zodawn suak mah I hi thouthou.

A neizou deuh te’n a khopi deuh chi’n Lamka i ki delh huan a, himahleh lunggulh mahmah a Lamka zuan zou nailou i mi i sate bangzah hiam Zodawn ah khosa lai uh hi. Amau ten Lamka zaang lunggulh lou a hi kei ua, utlou ahi kei uh. Himahleh khosakna, nektak zonna ziak bang a peem zoulou, peem di hita mawk le uh leng belh ding kichian neilou himai thei lai uh hi. Amaute’n Zodawn a om nuam sa gige uh a diam? Lamka lak, a khopi zo deuh munte lunggulh ding un I gingta hia? A tate uh siamsinna hoihtak neihsak a, nektak zonna fel zodeuh got sam ut ding un I gingta hia? Ken bel ka ging ta.

Hun bangtan hiam a pat in Zodawn Siamsinna vei zou taktak lou, awlmoh zou taktak lou i ding ua aw chihna lianpi ka nei. Nidang in bel skulpu te leng a khua mahmah ah om in, nasem taktak uh hi. Hun masa lai a Mission skul a ana khangkhe te bang zo, khangthak ten Sikha laimal(Manipuri) ah I pha kei chiang mahmah uh. Huai kia hilou in, arithmetics chih khong bang le ana nehsoh mahmah ua, ka pu bang in pun(multiply) a gen chiang in “ani ani mari” chi’n a gen zangzang sek hi. Kei bang in huaite gen ngaihna chang ka thei kei. A omzia ka mat louh a tam. Huchi bang a kuhkal tak a ana zil te a khonung a Lamka leh a khopi munzo deuh hon naih chiang un nakpi in a hamphat pih ua, talpak pau bang a thei ua, inntek tak a om theipah hi ding un ka ging ta.

Tuchiang in bel i Zodawn siamsinna te a minpu maimai a bang ta. Mission a te a dan om deuh lai chi ni, government a te lawi chu a posting na mun uh koilak chih le a thei mah ding ua’m mo chih phet in a om. Ngaihtuah dia hoih khatbel, tunia nang-le-kei hiaitan i tunna i siamsinna ziak ahi chih theih thak ut huai kasa. I mi-le-sa te leng hindan nuamzo deuh, khangtou zodeuh in om uh hen i chihleh siamsinna mah ah kibulphuh ngai hi. Ken ka nekmuhna di khop thei tang chia midang awlmoh hetlou i hihle bel thutuam ahi. Sem ut a sum tam pipi khong a primary teacher khong i lei ngam ngal leh, sem taktak ni. I zodawn siamsinna tung ding nawn ni!

I mi masate a tamzo Mission skul khong a pat ana khangkhia chi leng ki khial lawmlawm lou ding hi. Mission school ten le pan nakpi tak a lakthak ngai kasa hi. Khoteng ah gina ngel lou a mission skul I grand sang mah in a khobang zah hiam kikop di un khua laizang deuh a skul kichian tak bang hong leng tua i pai lel dan sang un i lohching zo diam? Khoteng ah skul koih, teacher lah a kilawm zah tak ngial le koih zou lou, skulpu khat in class om liai siah hilh khawm vek mai chih bang zo Quality Education taktak piak haksa lotel di’n ka ging ta. Siamsinna i chih nasep toh kibang ahi a, gim huai mahmah chih kei ngaihdan ahi. Zil taktak ding, siam taktak ding I chih leh pan taktak a pan ngai, hih maimai theih chi hilou in ka thei. Mission skul hun masa ah a lohching mahmah, officer tampi a sek khia/bawl khia. Tuhun in i mission skul te a lohching i sa hiam? Kum teng a sum tampipi mission skul toh kisai a bang saptuam, bang saptuam in kiseng thou. Huaite manpha zodeuh a zatdan om lai dia gingta tinten ka hi.

Zodawn siamsinna i ngai poimoh ua, ‘Teach Zodawn’, ‘Project Nehemiah’ leh ‘Aid Zomi Japan’ te a pan in panlakna I gam ah bangzah hiam a tung ta. Amau ten sum leh pai a phal bangbang uh Zodawn siamsinna panpihna di’n a dongkhawm ua, siamsinna a phungvuh uh. Huachi bang a hih lai in teacher khat hitei, sepna mun a omlou, lawh lak hun a la gaihgaih, khopi a nuamsa tak a teng te ka dem mahmah. Amau te’n a mohpuakna, a nekmuhna bek uh ana zahtak uh hileh i gam a Zodawn Siamsinna hichi tel a niam lou ding hiven chih phet in a om. I zodawn ah khovak a tun hun lua, siamsinna kichingtak a neih uh hun lua, nidang sangmah a a pil a siam kitam zota, i dinmun hiai sang a sangzo dia a kilawm nung a le bangziak a khang taktak theilou i mah di ua aw? Hiai dawnna chu kei mimal ngaihdan a Siamsinna mah ahi. Siamsinna ziak in milak a sim khak i hi a, huchi lou hileh heiga, tuga toh gamnuai a khosa a nek zong ding ka hi maithei. Siamsinna in na lamdang pi hih thei ahi chih phawk thak in, i Zodawn Siamsinna tung ding thak nawn ni!

Tuesday, December 7, 2010

KINEIHSAKNA DIK

I gam chia i kisaktheihpih mahmah, amin nangawn bang a sap ding ahia chi a i buaizen LAMKA ahi. Akhen in Lamka i chi a, akhen in Churachandpur i chi a, akhen in mindang deuh in i sam nalai set ua, it huaitak leh deihthoh huaitak zaw hi di aka. I kituh vingveng ua, I kineisak chiat ua, kou’ a ahi chi ut in i dim a, kipahhuai lua.

Gam nuam leh kilawmtak Lamka, neeklim tak, huih siangtak leh tuisiang limtak luan(ngei) na Lamka ahi. Nidang in a thoveng in a galmuang a, nitak ut tantan pawt theih hunlai ana om. Ka naupan zawkdeuh lai in kumkhat World Cup kimawl ding kipat ngakna in nitak in Light House tan ka va walking lamtak ka theilai. Kuamah kisual, kidelh, kivua chihte omlou in, mahni nna chiat a i buailai uh a om. I pildeuhta ua, i changkangta ua, i pilkawm leh changkan kawm mah in angmasialna in i dimta. Hunkhat lai a Lamka a itna muh di’n a om nawn kei. Hunkhat lai a Lamka a galmuanna bet daih in a omta.

Nidang sang mah in gam it i tam zawta, gam puah ut a kipei i tam zawta. Gam it a puah dia kisa te’n a koilam puah kha i ding ua le? Mipi muh nailouh dia a guuk a puahphot i hi uh hia le? I gam a it a tam a, a puah ding a tam deuhdeuh leh tenna taklou, it taklou gam suah dek maimah hilou ihi uh hiam? I gam itna bangtan ahia le? Bangtan a kipan a, koitan tun sawm i hia? Mi’ khopite kumkhat inle bang hiam kikhek lamdang zek sam ve aw. Ei khopi ba kikhek theilou ahia? Kum 3 nung in innlam pai le, i lampi kibang lai, a na sezaw zomah. Innte ana luizaw, amite ana luisuak zaw..

I khopi ah inn bawldan na tan planning bangmah om kei zomah ve aw. Khan sawm hetlou, tua i om dandan a om nilouh dia kisa i hihle bel poikei lai. I khang zel dia, taithei hong kibehlap zel dia, i lampi in hon daih kei dia, gari a tai sunsunte lah banghiam laplouh di lau mah bang in a kikhoh vengvung di ua, i tawmnak kal un i kiphulum ekek di ua, pupa tawndan chi in i kihou lemlem di ua, huaiteng chu i maban hiphot peuhmah eive.

Bangziak a I gam chia I kisaktheihpih mahmah, i gengen, mundang a om te’n le i ngaih ngoihngoih gam, ei ngen puah, hichitel ahi di? Bangziak a i lampite rong nuh a nuh thoh mai sek i hi di ua? Mahni innte zaw hoihtak in puah ve hang aw. I huangsung lampite leng lamlian sang mah in hoihzaw ve aw.

I gam tenna taak gam, gamnuam suak hen i chihleh chu “Neitu taktak hihna mohpuakna” lak ngam ngai kasa. A neitu taktak, kei gam, kei lampi tot ding mah bawl, kei taina ding lei (bridge) mah bawl ka hi chih ngaihtuah vek hileng bang dia i lampi te paina taaklou lampi, i leite tot taklou lei suak ding? Ets: Mahni innsung a van kilawm lou deuh, khek ngai omte, i puahpha a, i bawlhoih zel. Adiklou om i sakte i sudik zel. Neitu hihna i lak ngam ziak ahi. I compound te bang nei law zozen in mi’n niin neng kha hon paihkhak leh phun pah nulnulte i hi zel hi.

Mahni innsung a vaihawmna diklou, paikhial om hi a i theihchiang in, koi a diklou a, bangchih leh dik nawn thei ding hiam chih sui a, a dikna di’n pan i la hi. I gam kivaihawmna ah Neitu taktak a kingaihsun a vaihawm I om kei a, kei paina ding lampi hikha kei, kei omna ding mun hikha kei chihna toh sem a i bawl ziak in i gam se deuhdeuh suak hi. A vaihawmtu toh a mipi toh i mohpuakna kibang chet chihlam himhim i ngaihtuah ban kei nalai hi. Hon bawlbawl phot le uh i chi sek a, huai di hilou in, ei zuihna di mun mah ahih in chu, a bawldan bangkim etkai a ngaihdan piak hun a piak kha mipi lam mohpuak ahi.

Vaihawmna, lam khat peuhpeuh a pai diklou bawldik ding leng mipi mah ihi. I gam i kineihsak a, i gam i it leh dikloutak a vaihawm a. dikloutak a gamtangte bang dia en mai et-et ding? Bangdia amau te’n khotang hi in, sahkhua hileh innteek na la thei ding? Huai dan a om dia i phal a poi i saklouh lai teng, a nasep dan uh hoih i sakpih a, i pakta chihna himai ahi. Kineisak i kisak mahmah lai in kineisak zoulou hikha maithei ihi. Neitu hihna taktak lungsim i put chiang in tua a tung a i gente i ngai poimohta dia, i mipi development fund ding teng zang theltangte chief guest peuh in i samsam nawn kholkei ding hi. En kithuahpih kei le’ng eilak lou ah tatuan lou di ua, a lampi dikloute uh hon bawl lem mahmah ding uh ahi.

Mahni inn tenna taklou i bawl peih a, i puahphat peihleh bang dia en i gam puah a bawlpha peihlou ding? Gam it tamna penpen gam hiphial din ka gingta. Aneu-alian in mahni chi-le-sa it in ngaina chiat hang. Hiai zah a gam it tamna gam puahlouh a om chih bangzaw zum huaipi eive mo?

I gam ah rehab centre a tam a, huai in i gam dinmun a gen chiang mahmah. Christian ngen tenna gam chichi mah le hang, i omdan te’n a taaklang thouthou. Huai bang a khamtheih hih zongsangte enkol dia kipe khia mimal/pawlpi/NGO-te i pakta a phat huai i sa. Huchi kawm mah in a theih ding ua hoih bel thagum in kuamah i bawlhoih theikei ding chih ahi. Thagum a bawl diktheih hileh centre ah lut a ngai sese kei ding. Thagum a kisoisa a kisoisa lum, a inn kuante’n a veh chia amah chauh toh kimuh sak phallouh chihte i chiindan uh ahi. Hiai chiindan kilawmloute gen in om veu. Mohpuakna, neitu taktak bang a i lakleh a innkuante a muh ding i laukei bok dia, i etkol dan a lungtunlouhna omte a innkuante kiang a pan i thei dia, munnuam leh kibawl thakna mun taktak i suahthei zomah lai ding hi.

Gam itna taktak toh nna i sep chiang in hinna manphatdan i thei chiang zosemta dia, mihing hinna thunei tang, sum nei tang chi’n i laksak nawn kei ding. Hinna tung a thuneipa chauh in hinna lak theihna thuneihna nei ahi chih i theihchiang un kivuaklup, kikaplup chihte’n i gam a nuseta dia, huan kikepna tuamtuamte a i kepte vuaklup chihte leng a bei bok ding. Mihing khat bangchi bang teng in khel in lian leh leng Nampi khat a dia lauhhuai (threat) hithei ding in i neih i lam un chin nai ka sa kei. Huaiziak a policy kibatlouh ziak chih khong a kithah kimatna pen i tawm nakkal ua poi kasa. Hinna it huai lua leh pammaih lua ahi chih leng mohpuakna taktak, kineihsakna taktak toh nna i sep chiang un i thei chiangpahta ding uh hi.

Huaiziak in i gam khangtou henla, mi’gam bang hen i chihleh a sung a teng ei a mipite mahmah khut ah kinga ahi chih thei in, gam itna taktak toh, kineihsakna diktak toh i gam a dia i SIN a, i SEP a, i ZUUN chiang in gamnuam leh kilawm leh tenna taak gam bawl ding ihi hi.

© H.Liankhanlam and Tongzam Magazine

KHALAM TUAILUAI LOUHNA

  Tulai in taksa damtheihna lam ah khanlohna liantak om a, taksa sawizawina chih koipeuh a kihah gen mahmah hi. Taksa kum 40 i pelh nung ban...